آیا پاداش دادن به کودکان همیشه مفید است؟

پاداش دادن تکنیکی است که می توان در فرایند تربیت کودکان از آن استفاد کرد، اما استفاده بیش از حد از آن می تواند اثرات منفی به همراه داشته باشد. در این مقاله با گوشه ای از این اثرات منفی آشنا خواهید شد.

امروزه اکثر والدین و مربیان و معلمان به این باور رسیده اند که تنبیه- یعنی تلاش برای تغییر رفتار شخص با قرار دادن وی در تجربه ای ناخوشایند- راهکاری نامطلوب است، از این رو پاداش را به جای تنبیه برگزیده اند. طبق این دیدگاه «باید هنگامی مچ دیگران را بگیریم که کار درستی انجام می دهند » و با اعطای امتیاز و تعریف و تمجید به آنها پاداش بدهیم. اما وقتی بیشتر دقت کنیم متوجه می شویم که تنبیه و پاداش اساساً شبیه هم عمل می کنند و استفاده بلند مدت از هر دو راهکار، از الگویی مشابه پیروی می کند: در هر دو مورد سرانجام مجبور می شویم برای تداوم رفتار مورد نظر، مرتب بر حجم پاداش یا تنبیه بیفزاییم.

در این مقاله به بخشی از معایب پاداش دادن اشاره می کنیم تا والدین و مربیان دقت کنند و به صورت افراطی از این روش برای کنترل و ایجاد رفتارهای دلخواه در کودکان، استفاده نکنند.

1. پاداش اثر تنبیهی دارد

افرادی که برای اجتناب از تنبیه به پاداش روی می آورند، احتمالاً به ویژگی های تنبیهی نهفته در روند پاداش دهی توجه نکرده اند. پاداش نیز دقیقاً مانند تنبیه ماهیتی کنترل کننده دارد، هر چند این کنترل از طریق فریفتن فرد صورت می گیرد. اگر دریافت کننده پاداش احساس کند تحت کنترل قرار دارد، دریافت پاداش در دراز مدت، جنبه تنبیهی به خود می گیرد، هر چند کسب پاداش فی النفسه لذت بخش باشد.

جنبه تنبیهی پاداش تنها به دلیل کنترل کنندگی آن نیست، دلیل روشن تر دیگری هم برای آن وجود دارد. آن جا که وعده ی پاداش در میان است بعضی از افراد پاداشی را که به گرفتن آن امید بسته اند دریافت نمی کنند. برای مثال مربی برای انجام کاری پاداشی را تعیین می کند. قطعا همه کودکان حتی با وجود تلاش فراوان به معیار تعیین شده دست نمی یابند. پس آن عده که با وجود تلاش پاداشی دریافت نکرده اند، احساسی مشابه احساس ناشی از تنبیه را تجربه می کنند. و یا هنگامی که مادری به فرزندش می گوید اگر در طول هفته رفتار نادرستی نداشته باشد جمعه او را به شهر بازی می برد ولی پنج شنبه کودک کاری می کند که باعث رنجش و ناراحتی مادر می شود، مادر او را تهدید به حذف پاداش می کند که این کار عملا همان تأثیر تهدید به تنبیه را دارد.

2. پاداش علت ها را نادیده می گیرد

معمولاً مشوق زمانی به کار می آید که مثلا فرزندمان مطابق میل ما رفتار نمی کند، دانش آموز انگیزه ای برای یادگیری ندارد، یا تکالیفش را درست انجام نمی دهد. اساساً در نظام پاداش دهی چندان به علت ایجاد مشکل توجه نمی شود، بلکه برای اصلاح رفتار و یا ایجاد رفتار مورد نظر پاداش به کار گرفته می شود.

اگر، برای اینکه کودکمان در جای خود بخوابد، به جای این که در ازای این رفتارش جایزه ای تعیین کنیم، به علت یا علت هایی که مانع از آن می شود که او در تخت خود بخوابد توجه کنیم، عمق مسئله را می سنجیم و با از بین بردن علت این رفتار به سادگی می توانیم به هدف مورد نظر دست یابیم. برای مثال شاید کودک از تاریکی و تنهایی در اتاقش می ترسد، پس لازم است مدتی را در کنار او بمانیم و از چراغ خواب استفاده کنیم. اگر ما علت اصلی مشکلی را برطرف نسازیم، آن مشکل حل نخواهد شد.

3. پاداش روابط را مخدوش می سازد

در اکثر موارد هنگامی که در بین کودکان برای رفتاری پاداش تعیین می شود، حس تعاون و همکاری میان آن ها از بین می رود و جای خود را به رقابت همراه با حسادت و ستیز می دهد و در نهایت ممکن است منجر به شکایت از نابرابری رفتاری شود. مسابقات رقابتی برای به دست آوردن پاداش، به دلیل ایجاد نوعی اضطراب، بر عملکرد فرد تأثیر منفی می گذارد و کسانی که گمان می کنند شانس برنده شدن ندارند از تلاش کردن دلسرد می شوند. پاداش علاوه بر اینکه روابط بین همسالان را مخدوش می کند، روابط بین پاداش دهنده و پاداش گیرنده را نیز تحت تأثیر قرار می دهد و موجب می شود چاپلوسی و بروز رفتارهایی که صرفاً نظر پاداش دهنده را به خود جلب می کند، جایگزین رفتار مطلوب شود.

در نهایت این که :

نظام پاداش دهی صرف به هیچ عنوان ضامن ایجاد رفتار های مطلوب نیست. وقتی کودکان برای پاداش کاری را انجام دهند، دقیقاً کاری را می کنند که برای کسب پاداش لازم است نه بیشتر و بدین ترتیب فرصت برای تجربه های جدید و خطر پذیری را از دست می دهند. پاداش با از بین بردن انگیزه های درونی، انگیزه های بیرونی را جایگزین آن می کند و موجب می شود بروز رفتار مطلوب وابسته به پاداش شود. پاداش و تنبیه هرگز دو راهکار ضد هم نیستند، بلکه دو روی یک سکه اند، هر دو اساساً از یک الگو سرچشمه می گیرند، الگویی که انگیزه را چیزی جز کنترل رفتار نمی داند.

 

منبع: برگرفته از کتاب نه تنبیه نه تشویق 

ارسال دیدگاه های شما :
تصویر جدید

لیست نظرات

نظری ثبت نشده است.